Grojec – najstarsza wieś w Polsce?

Niedaleko Oświęcimia, na północno-zachodniej krawędzi Wysoczyzny Osieckiej opadającej ku dolinie Soły, leży wieś, która skromnie nazywa siebie sołectwem gminy Oświęcim. Ale Grojec ma ambicje znacznie większe – i pewne podstawy ku temu.

Zebrany podczas wykopalisk archeologicznych materiał pozwala datować początki osadnictwa na tym terenie na 4500–4000 lat p.n.e., w tzw. wczesnym neolicie. To czyni Grojec jednym z kandydatów do tytułu najstarszej nieprzerwanie zamieszkałej miejscowości w Polsce – choć wśród historyków i archeologów spór o ten tytuł trwa. Pod Górą Grojecką badania archeologiczne prowadzono dwukrotnie: w latach 60. i 70. oraz w latach 80. ubiegłego wieku. Znaleziska ceramiki neolitycznej i ślady kultury łużyckiej mówią same za siebie.

Od grodu do wsi szlacheckiej

Nazwa wsi, która pierwotnie brzmiała „Grodziecz”, jest pochodzenia topograficznego – na Górze Grojeckiej istnieją ślady grodzisk z początku minionego tysiąclecia. Pierwsza pisemna wzmianka pojawia się w 1285 roku, przy okazji dokumentu lokacyjnego sąsiedniej Poręby Wielkiej – Grojec wymieniony jest jako punkt odniesienia w krajobrazie, co świadczy o tym, że był już wówczas miejscem dobrze rozpoznawalnym.

Przez stulecia wieś przechodziła przez ręce kolejnych rodów: Porębskich, Nielepców, Szembeków, Bobrowskich. W 1905 roku majątek kupiła księżna Wilhelmina Maria Radziwiłł i ród ten pozostał właścicielem dóbr aż do wybuchu II wojny światowej. To właśnie Radziwiłłowie nadali pałacowi obecną nazwę, pod którą jest dziś znany.

Dwa zabytki, jedna wieś

Grojec ma w rejestrze zabytków dwie pozycje, które warto zobaczyć. Pierwsza to drewniany kościół pw. św. Wawrzyńca, poświęcony w 1767 roku, przebudowany w XIX i na początku XX wieku, wpisany na Szlak Architektury Drewnianej województwa małopolskiego. Świątynia nie jest już czynna jako kościół parafialny – do 2000 roku służyła parafii, później zastąpiona nowym, murowanym kościołem pw. Matki Bożej Miłosierdzia po drugiej stronie drogi. Stary kościół stoi jednak nadal, zachowując rokokowe ołtarze i barokowe detale wnętrza.

Druga pozycja to pałac Radziwiłłów – obecny wygląd zawdzięcza przebudowie dokonanej pod koniec XVIII wieku przez hrabiego Ignacego Bobrowskiego, który na miejscu dawnego dworu obronnego Porębskich wzniósł dwukondygnacyjną rezydencję. Oswiecim Dziś zabytek funkcjonuje jako siedziba Powiatowego Zakładu Opiekuńczo-Leczniczego, otoczony parkiem krajobrazowym.

Grojec dziś

To jedna z większych wsi gminy Oświęcim, z własną szkołą podstawową, Domem Ludowym, biblioteką i aktywną społecznością lokalną – turniej tenisa stołowego, dożynki, obchody Dnia Niepodległości. Od zachodu i południa wieś otaczają liczne stawy rybne, które powstały już w dalekiej przeszłości, nadając okolicy spokojny, podmiejski charakter. W granicach sołectwa leży też sąsiednia wioska Łazy.

Z centrum Oświęcimia do Grojca jest kilka kilometrów – tyle samo, ile dzieli nas od jednej z najdłuższych historii osadniczych w Polsce.

Źródła informacji:
Wikipedia – Grojec (powiat oświęcimski)
Wikipedia – Kościół św. Wawrzyńca w Grojcu
Starostwo Powiatowe w Oświęcimiu – powiat.oswiecim.pl
Pałace Śląska – palaceslaska.pl
Gazeta Krakowska – gazetakrakowska.pl
Sołectwo Grojec, Gmina Oświęcim – grojec.gminaoswiecim.pl