Historia KL Auschwitz – powstanie, rozbudowa i upadek niemieckiego obozu koncentracyjnego

Nazwa Auschwitz jest znana na całym świecie. Dla wielu przyjeżdżających do Oświęcimia jest jedynym powodem przyjazdu. Ale dla mieszkańców regionu to coś innego — to historia, która wydarzyła się tutaj, na tej ziemi, wśród domów, pól i rzek, które istnieją do dziś. Ten artykuł opisuje, jak niemiecki obóz koncentracyjny powstał, jak rozrastał się w maszynę zagłady i jak przestał istnieć w styczniu 1945 roku.

Skąd wziął się obóz w Oświęcimiu

Pomysł nie zrodził się w Berlinie. Wyszedł od lokalnych urzędników SS. Pod koniec 1939 roku inspektor policji bezpieczeństwa na Górnym Śląsku, SS-Oberführer Arpad Wigand, alarmował przełożonych: więzienia na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim są przepełnione, ruch oporu rośnie, a istniejące obozy koncentracyjne nie wystarczają na masowe aresztowania Polaków. Wigand wskazał konkretne miejsce: peryferyjną dzielnicę Oświęcimia — Zasole, gdzie stały koszary byłej polskiej artylerii.

Koszary były solidne, odizolowane, dobrze skomunikowane koleją. Po wstępnych inspekcjach, 27 kwietnia 1940 roku Reichsführer SS Heinrich Himmler wydał rozkaz założenia obozu. Komendantem mianowano SS-Obersturmbannführera Rudolfa Hössa. Budowę miała wykonać siła robocza więźniów.

W pierwszych tygodniach obóz miał być miejscem kwarantanny przed wywózką polskich więźniów w głąb Rzeszy. 14 czerwca 1940 roku przybył pierwszy transport — 728 Polaków z więzienia w Tarnowie. Wśród nich byli żołnierze kampanii wrześniowej, członkowie konspiracji, gimnazjaliści i studenci. Ten dzień uznaje się za symboliczny początek funkcjonowania obozu.

Widok z lotu ptaka na zabudowania byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz I. | 1977 r. | foto: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Rozbudowa – z obozu w kombinat

W 1940 roku obóz macierzysty (Auschwitz I) liczył kilka tysięcy więźniów — niemal wyłącznie Polaków. Szybko okazało się, że jego funkcja będzie zupełnie inna niż zakładano. W listopadzie 1940 roku Höss otrzymał pierwszy poważny rozkaz rozbudowy. Plany wielokrotnie modyfikowano. Obóz rozrastał się etapami — i przeistaczał.

W październiku 1941 roku ruszyła budowa filii w Brzezince, oddalonej o około trzy kilometry od obozu macierzystego. Auschwitz II-Birkenau miał pomieścić dziesiątki tysięcy więźniów i — jak wkrótce się okazało — stać się centrum zagłady europejskich Żydów. To tutaj zbudowano komory gazowe i krematoria, które działały na skalę przemysłową.

Równolegle rozwijała się trzecia gałąź kompleksu. W październiku 1942 roku pierwsi więźniowie trafili do Auschwitz III-Monowitz — obozu pracy przymusowej przy zakładach chemicznych IG Farbenindustrie w Dworach. Więźniowie byli dosłownie wynajmowani przez SS koncernowi za opłatą. Ich zadaniem była budowa i obsługa fabryki syntetycznej gumy i paliwa.

W szczytowym okresie kompleks Auschwitz obejmował obóz macierzysty, Birkenau, Monowitz i 39 podobozów rozsianych po całym Śląsku — od Jaworzna po Brzeszcze, od Chełmka po tereny dzisiejszych Czech.

Zagłada

Od 1942 roku Auschwitz-Birkenau stał się głównym ośrodkiem realizacji nazistowskiego planu zagłady europejskich Żydów. Transporty przychodziły z całej Europy — z Polski, Węgier, Francji, Holandii, Grecji, Belgii, Słowacji, Niemiec i Austrii. Bezpośrednio po przybyciu na rampę większość deportowanych — uznanych za niezdolnych do pracy — kierowana była do komór gazowych. Dzieci, starcy, matki z dziećmi ginęli często w ciągu kilku godzin od przybycia do obozu.

Łącznie przez kompleks Auschwitz przeszło około 1,3 miliona ludzi. Zginęło ponad 1,1 miliona — około 90 procent stanowili Żydzi z całej Europy. Zamordowano też co najmniej 70 tysięcy Polaków, około 20 tysięcy Romów, 15 tysięcy jeńców sowieckich oraz tysiące ludzi innych narodowości. Liczby te, choć wielokrotnie weryfikowane przez historyków, nadal pozostają niepełne — Niemcy niszczyli dokumentację.

Obóz a miasto – wysiedlenia i świadkowie

Auschwitz nie istniał w próżni. Obóz sąsiadował z miastem, wsią, ludźmi. Niemcy od początku konsekwentnie eliminowali świadków i możliwość kontaktu więźniów z zewnętrzem. Już w 1940 roku przeprowadzono pierwsze wysiedlenia okolicznych mieszkańców — łącznie Niemcy wysiedlili z Oświęcimia i pobliskich wsi co najmniej 5 tysięcy Polaków. Deportowali też całą żydowską ludność Oświęcimia — około 7 tysięcy osób — do pobliskich gett.

Wokół obozu wyznaczono strefę zamkniętą. Mimo to część mieszkańców regionu podejmowała ryzyko — przemycała żywność, pomagała w ucieczce, przekazywała informacje. Byli też tacy, którzy donosili. Historia relacji obozu z miastem jest złożona i nadal nie do końca opisana.

Koniec – ewakuacja i wyzwolenie

Latem 1944 roku, gdy front wschodni przybliżał się do Górnego Śląska, w Auschwitz pracowała jeszcze zabójcza machina na pełnych obrotach. W sierpniu 1944 roku w obozie przebywało około 130 tysięcy więźniów. Jednocześnie SS przystąpiło do zacierania śladów — niszczenia dokumentów, wywózki więźniów na zachód.

Od sierpnia 1944 do stycznia 1945 roku wywieziono z Auschwitz około 65 tysięcy więźniów jako siłę roboczą do fabryk w głębi Rzeszy. W dniach 17–21 stycznia 1945 roku, gdy Armia Czerwona zbliżała się od wschodu, Niemcy wypędzili z obozu około 56 tysięcy więźniów. Ruszyli pieszo, w mróz, bez jedzenia — w kierunku Wodzisławia Śląskiego i Gliwic. Trasy te przeszły do historii jako Marsze Śmierci. Zginęło podczas nich od 9 do 15 tysięcy ludzi — z wycieńczenia, chorób i z rąk esesmanów.

Przed odejściem Niemcy wysadzili komory gazowe i krematoria w Birkenau — 20 stycznia krematoria II i III, 26 stycznia ostatnie czynne krematorium V. Podpalili też magazyny z zagrabionym mieniem ofiar. Próbowali zniszczyć dokumentację obozową.

27 stycznia 1945 roku, około godziny 15:00, żołnierze 60. Armii I Frontu Ukraińskiego wkroczyli na teren obozów. W Auschwitz I, Birkenau i Monowitz doczekało wyzwolenia około 7 tysięcy więźniów — chorych, skrajnie wyczerpanych, niezdolnych do marszu. Wśród nich było co najmniej 750 dzieci i młodocianych. Ponad 230 żołnierzy sowieckich poległo w walkach o wyzwolenie obozu i miasta. Spoczywają na cmentarzu miejskim w Oświęcimiu.

27 stycznia jest dziś obchodzony jako Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu.

Po wyzwoleniu

Jeszcze przed oficjalnym zakończeniem wojny grupa polskich byłych więźniów wróciła na teren obozu, by chronić obiekty i ruiny przed zniszczeniem i szabrowaniem. Zorganizowali tzw. Stałą Ochronę Obozu Oświęcimskiego. 14 czerwca 1947 roku — dokładnie siedem lat po przybyciu pierwszego transportu — otwarto na terenie byłego obozu pierwszą wystawę. Uczestniczyło w niej około 50 tysięcy osób. Tak zaczęło się Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau.

Były obóz wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1979 roku. Każdego roku przybywa tu ponad milion zwiedzających z całego świata.

Źródła informacji:
auschwitz.org
dzieje.pl
jhi.pl
wprawnymokiemhistoryka.pl