Historia Oświęcimia — kalendarium

Pierwsze dekady po powrocie do Polski nie były dla Oświęcimia łaskawe. Na początku XVI wieku miasto dotknęła katastrofa, która stała się jednak impulsem do gruntownej odnowy. Po pożarze w 1503 roku na polecenie królewskie ówczesny starosta Jan Jordan dokonał odbudowy zniszczonego zamku. Król Aleksander Jagiellończyk zwolnił miasto od podatków na 15 lat i nakazał odbudowę całego zamku i fortyfikacji z systemem baszt oraz naprawę murów miejskich. Prace trwały do 1534 roku — i to właśnie z tego okresu pochodzi najstarsza zachowana do dziś część zamkowych murów.

Rok 1549 to data niepozorna w kronikach — zaledwie wzmianka w miejskim inwentarzu. A jednak kryje w sobie początek jednego z najważniejszych rozdziałów w historii Oświęcimia.

Pierwsze informacje źródłowe o Żydach w Oświęcimiu pochodzą z 1549 roku — z miejskiego inwentarza dochodów, który odnotowuje ich obecność w północnej części miasta, w okolicach zamku.

Nie oznaczało to jednak, że Żydzi pojawili się w Oświęcimiu nagle. Ze względu na położenie na styku szlaków handlowych oraz bliskość z innymi centrami handlowymi, wśród kupców przybywających do Oświęcimia już wcześniej mogli znajdować się Żydzi, choć nie potwierdzają tego materiały źródłowe. Wcześniejszemu osadnictwu nie sprzyjali zresztą Piastowie oświęcimsko-zatorscy.

Dopiero zmiana zwierzchnika — i przejście miasta pod berło polskich Jagiellonów — otworzyła drzwi do stałego osadnictwa. W miastach królewskich nie obowiązywało bowiem prawo zabraniające Żydom zamieszkiwania, a Oświęcim stawał się właśnie takim miastem. Ta jedna wzmianka z 1549 roku zapowiadała wspólnotę, która przez kolejne stulecia miała nadać miastu nad Sołą wyjątkowy, wielokulturowy charakter.

1766 r. — Ostatnie potwierdzenie przywilejówZanim Zygmunt August przyłożył pieczęć do przywileju inkorporacyjnego, zdążył już w roku poprzednim podpisać zupełnie inny dokument. W 1563 roku, na domaganie się przez mieszczaństwo Oświęcimia ograniczenia praw dla Żydów, król nadał mieszczanom przywilej zabraniający osiedlania się w przyszłości nowym Żydom na terenie miasta. Napięcie między dwiema społecznościami narastało — a miasto stało właśnie u progu największej zmiany od półtora wieku. 

25 lutego 1564 roku na sejmie warszawskim Zygmunt August wydał przywilej inkorporacyjny, który zamykał rozdział trwający 107 lat. Ziemie dawnego Księstwa Oświęcimskiego oraz Księstwa Zatorskiego — wykupionego przez króla Jana Olbrachta już w 1494 roku — stawały się formalnie i definitywnie częścią Korony Polskiej. W latach 1564–1772 Oświęcim był zjednoczony z Rzecząpospolitą jako udzielny powiat śląski w województwie krakowskim, zachowując jednak pewne odrębności prawnoustrojowe. 

Zmiana miała też wymiar codzienny i symboliczny zarazem — językiem urzędowym nowego powiatu stawał się język polski, w czasie gdy w samym Królestwie Polskim wciąż dominowała łacina. Dla mieszkańców Oświęcimia było to nie tylko przesunięcie granicy na mapie, lecz realna zmiana tożsamości — z poddanych osoby króla stawali się obywatelami Korony.

Spokój nie trwał jednak długo. W połowie XVII wieku przez miasto przetoczyły się wojny szwedzkie, które zapoczątkowały długotrwały upadek gospodarczy Oświęcimia. Dawna świetność handlowego centrum nad Sołą odchodziła w przeszłość na kolejne dwa stulecia.

XVI wiek był bardzo pomyślny dla Oświęcimia. W obrębie murów miejskich znajdował się kościół parafialny z cmentarzem, rynek, ratusz i kościół dominikański. Miasto handlowało, rozbudowywało się i przyjmowało nowych mieszkańców. Wśród nich coraz wyraźniej zaznaczała swoją obecność społeczność żydowska, która od pierwszej wzmianki z 1549 roku systematycznie zakorzeniała się w północnej części miasta. 

W 1588 roku nadszedł moment przełomowy dla tej wspólnoty. Mieszczanin Jan Piotraszewski przekazał swój dom wraz z przyległościami pod synagogę i cmentarz żydowski. Był to gest, który w dosłownym sensie wyznaczył miejsce na mapie miasta — i w jego historii. W rejonie dzisiejszej ulicy Berka Joselewicza stanęła pierwsza synagoga drewniana, założono też cmentarz. Mieściły się tu również pozostałe instytucje niezbędne do funkcjonowania społeczności żydowskiej, która zajmowała się głównie handlem i dystrybucją soli bocheńskiej. 

To właśnie od tego miejsca i tego roku zaczął kształtować się żydowski Oświęcim — miasto w mieście, z własną synagogą, cmentarzem i rytmem życia wyznaczanym przez tradycję. Wspólnota, która przez kolejne trzy stulecia miała nadać Oświęcimiowi wyjątkowy, wielokulturowy charakter.

Pierwsze dekady XVII wieku były dla oświęcimskich Żydów czasem największego rozkwitu. Osiedleni przy ulicy Żydowskiej — dzisiejszej ulicy Berka Joselewicza — tworzyli prężną wspólnotę, która handlowała solą bocheńską, prowadziła szynki i pożyczała pieniądze. Miasto stawało się powoli jednym z ważniejszych centrów żydowskiego życia w regionie. Potrzebowało jednak formalnych gwarancji — i te nadeszły 10 marca 1636 roku.

Król Władysław IV Waza nadał w Krakowie Gminie Żydowskiej w Oświęcimiu przywilej, który regulował jej status w sposób dotychczas niespotykany. Dokument zapewniał Żydom prawo zamieszkiwania, posiadania domów i posesji — zarówno w obrębie murów miejskich, jak i poza nimi — oraz prawo korzystania z synagogi i cmentarza. To był krok daleko wykraczający poza wcześniejsze, niejednoznaczne ustalenia — jasna, pisemna gwarancja trwałości obecności żydowskiej w mieście.

Przywilej ten nabierał szczególnego znaczenia w kontekście narastających napięć. Niespełna dwadzieścia lat wcześniej oświęcimscy Żydzi stali się ofiarami rozruchów, które wymagały interwencji Sejmu Czterech Ziem — centralnego organu samorządu żydowskiego w Polsce. Królewska pieczęć na pergaminie była odpowiedzią na tę niepewność — i fundamentem, na którym gmina budowała swoją przyszłość przez kolejne dziesięciolecia.

Niewiele ponad dwie dekady później nadciągnął potop szwedzki, który obrócił w gruzy znaczną część tego, co zbudowano. Lecz właśnie ten przywilej — zachowany w archiwach — umożliwił odbudowę gminy po wojennym kataklizmie.

Oświęcim wszedł w drugą połowę XVII wieku jako miasto handlowe z ambicjami. Wyszedł z niej jako zgliszcza. W 1655 roku Oświęcim został zajęty przez wojska szwedzkie, a już w grudniu tego samego roku odbity przez oddziały dowodzone przez Jana Torysińskiego. Walki nie zakończyły się jednak szybko — na początku 1656 roku Szwedzi ponownie wkroczyli do miasta, które zostało splądrowane i niemal doszczętnie spalone. Szukaj w Archiwach

Skala zniszczeń była porażająca. Z 500 domów ocalało zaledwie 20, a rzemieślników zostało tylko sześciu. Szwedzi poważnie uszkodzili również zamek oświęcimski. Miasto, które przez stulecia budowało swoją pozycję na szlakach solnych i handlowych, w ciągu kilku tygodni zostało cofnięte o generacje. Dzięki wcześniejszemu przywilejowi króla Władysława IV Wazy razem z odbudową miasta odrodziła się również oświęcimska społeczność żydowska — lecz sam Oświęcim przez kolejne dziesięciolecia nie mógł podźwignąć się z upadku.

Sześć lat przed rozbiorami, gdy Rzeczpospolita chyliła się ku upadkowi, król Stanisław August Poniatowski znalazł jeszcze czas na Oświęcim. W 1766 roku potwierdził wszystkie przywileje, którymi cieszyli się oświęcimscy Żydzi — prawo zamieszkiwania, posiadania nieruchomości, korzystania z synagogi i cmentarza. Był to ostatni akt królewskiej opieki nad tą społecznością przed zmianą, która miała wywrócić do góry nogami cały polityczny porządek tej części Europy.

Historia zaczęła się od miłości. W drugiej połowie XVIII wieku Simon Haberfeld, żyjący w słowackim mieście Tura Luka, udał się w odwiedziny do przyjaciela. Poznał wówczas oświęcimiankę Jachetę Reider, z którą postanowił związać się na resztę życia. Osiedli w Oświęcimiu. Owocem tego związku był Jakob — i to on w 1804 roku zapisał się w historii miasta jako twórca jego pierwszego zakładu przemysłowego.

Na tzw. podzamczu, tuż obok jednego z najstarszych zamków w Polsce, powstała Parowa Fabryka Wódek i Likierów — jeden z pierwszych tego typu zakładów w Polsce. Trunki wytwarzano na bazie naturalnych soków i owoców, wlewając je do szklanych lub porcelanowych butelek z oryginalnymi etykietami. Fabryka mogła pochwalić się ponad czterdziestoma gatunkami wódek, likierów, rumów i starki. Specjałami były między innymi „Zgoda”, „Basztówka”, „Zamkowa” i „Wiśniówka”. 

Firma rozrastała się przez kolejne pokolenia. W trakcie I wojny światowej trunek „Kaizerschütze” był częścią ekwipunku każdego żołnierza austriackiego. Haberfeldowie eksportowali swoje wyroby do Włoch, Austrii, Niemiec i Węgier, zdobywając nagrody na międzynarodowych wystawach. Alfons Haberfeld, wnuk założyciela, był jedynym oświęcimskim udziałowcem pierwszej polskiej fabryki samochodów „Oświęcim-Praga” — jeździli nią Jan Kiepura i Wojciech Kossak.

Niemal 140-letnią historię firmy zakończył tragiczny czas okupacji. Rodzina Haberfeldów zginęła w obozach zagłady. Fabrykę znacjonalizowano, budynek popadł w ruinę i zawalił się w 2003 roku. Dziś w tym miejscu działa Muzeum Wódki 1804, przywracające pamięć o jednej z najbardziej zasłużonych rodzin żydowskiego Oświęcimia.

Przez ponad sto lat od zniszczeń potopu szwedzkiego Oświęcim dreptał w miejscu — prowincjonalna mieścina na galicyjskim peryferiach, z ledwie dwoma tysiącami mieszkańców i bladym wspomnieniem dawnej handlowej świetności. Zmieniło to wszystko żelazo i para.

1 marca 1856 roku przez Oświęcim przejechał pierwszy pociąg Cesarsko-Królewskiej Uprzywilejowanej Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda, na odcinku Czechowice–Trzebinia, stanowiącym część linii z Krakowa do Wiednia. Inicjatorem budowy całej trasy był baron Salomon Rothschild — jeden z najbogatszych ludzi ówczesnej Europy. Tłumy oświęcimian witały pierwszy skład z niedowierzaniem i entuzjazmem. Miasto zyskało połączenie ze stolicą cesarstwa i z Krakowem.

To był dopiero początek. W 1864 roku uruchomiono odcinek Oświęcim–Mysłowice, będący częścią tzw. linii pruskiej prowadzącej przez Katowice do Wrocławia, a w 1884 roku wybudowano bezpośrednią linię do Krakowa Podgórza. Oświęcim stał się trójstronnym węzłem kolejowym — połączonym jednocześnie z Wiedniem, Wrocławiem i Krakowem.

O randze węzła świadczył okazały, jak na tamte czasy, gmach dworcowy, który powstał w drugiej połowie XIX wieku na terenach ówczesnej Brzezinki. Rangę tę potwierdził sam cesarz — w 1880 roku na dworzec w Oświęcimiu przybył Franciszek Józef I. Cesarska wizyta nie była przypadkiem: Oświęcim wyrósł na jedno z ważniejszych miejsc na kolejowej mapie Galicji. 

Kolej zmieniła miasto dosłownie i w przenośni. Przyciągnęła inwestorów, robotników i nowych mieszkańców. Przy torach zaczął rosnąć przemysł. Oświęcim, który jeszcze na początku XIX wieku liczył niewiele ponad dwa tysiące mieszkańców, wchodził w nowe stulecie jako miasto z prawdziwego zdarzenia.eszkańców, wchodził w nowe stulecie jako miasto z prawdziwego zdarzenia.

Tego letniego dnia Oświęcim obudził się jako miasto, a zasnął jako zgliszcza. 23 sierpnia 1863 roku wybuchł pożar, który w ciągu kilku godzin strawił dwie trzecie zabudowy — i na długo wypalił się w zbiorowej pamięci mieszkańców.

Ogień nie oszczędzał ani biednych, ani bogatych. Spłonął ratusz — serce miejskiej administracji, symbol władzy samorządowej. Płomienie dosięgły górnej części kościoła parafialnego, który przez stulecia był niemym świadkiem miejskich chrztów, pogrzebów i świąt. Runęły dwie synagogi — centra żydowskiego życia duchowego i społecznego, przy których modliły się dziesiątki rodzin z oświęcimskiej gminy.

Nie był to pierwszy pożar w historii Oświęcimia — miasto gorzało już wielokrotnie, bo drewniana zabudowa i letnia susza to połączenie zawsze groźne. Lecz skala zniszczeń z 1863 roku była wyjątkowa. Miasto, które właśnie zaczęło odczuwać ożywczy wpływ kolei i budzić się z wieloletniego letargu, zostało cofnięte o kilkadziesiąt lat w ciągu jednej doby.

Odbudowa trwała latami. Nowy ratusz stanął dopiero w latach 1872–1875. Miasto korzystało jednak z lekcji, którą wyciągnął Kraków po swoich pożarach — w 1874 roku powołano do życia Ochotniczą Straż Pożarną, która miała strzec, by taka katastrofa się nie powtórzyła. Powtórzyła się mimo to w 1881 roku — lecz to już kolejny rozdział tej historii.

Zaledwie osiemnaście lat po poprzedniej katastrofie Oświęcim znów stanął w ogniu. 23 czerwca 1881 roku wybuchł kolejny wielki pożar — jakby miasto nie mogło się wyrwać z błędnego koła zniszczeń i odbudowy, które trwało od stuleci.

Tym razem płomienie uderzyły w samo serce miejskiej tkanki. Spłonęła część kościoła parafialnego — tej samej świątyni, którą ledwo zdołano odbudować po pożarze z 1863 roku. Ogień pochłonął też plebanię, wikarówkę, budynek szkolny i szpitalny. Zniszczeniu uległo przeszło pięćdziesiąt zabudowań — całe kwartały, które zdążyły już powstać z gruzów poprzedniej katastrofy.

Ironią losu był fakt, że powołana zaledwie siedem lat wcześniej Ochotnicza Straż Pożarna — założona właśnie po to, by nie dopuścić do podobnych tragedii — nie zdołała powstrzymać żywiołu. Drewniana zabudowa, letnia susza i wiatr to połączenie, z którym trudno się było zmierzyć nawet najlepiej zorganizowanym strażakom epoki.

Pożar z 1881 roku był ostatnim tak wielkim kataklizmem w historii przedwojennego Oświęcimia. Miasto odbudowywało się po nim już w innym rytmie — szybszym, bo napędzanym przez rosnący przemysł i kolejowy węzeł, który przyciągał inwestorów i nowych mieszkańców. Murowana zabudowa, która stopniowo zastępowała drewniane domy, stawiała coraz skuteczniejszy opór kolejnym pożarom.

Pożary z 1863 i 1881 roku paradoksalnie przyspieszyły przemianę Oświęcimia — drewniane domy ustępowały murowanym kamienicam, a miasto coraz śmielej patrzyło w stronę przemysłu. W 1888 roku powstał kolejny zakład, który na dziesięciolecia wpisał się w gospodarczy krajobraz miasta — Fabryka Tektury Dachowej, Produktów Chemicznych i Asfaltu Emila Kuźnickiego.

Był to zakład nowoczesny jak na galicyjskie realia końca XIX wieku — łączący produkcję materiałów budowlanych z chemią przemysłową. Tektura dachowa i asfalt to towary, na które w epoce intensywnej odbudowy i urbanizacji był stały, pewny popyt. Oświęcim, węzeł kolejowy łączący Kraków z Wiedniem i Katowicami, był do takiej produkcji wymarzonym miejscem — surowce i gotowe wyroby można było sprawnie transportować we wszystkich kierunkach.

Fabryka przetrwała próbę czasu. W latach 1918–1928 zatrudniała pracowników biurowych, a na jej czele stał dyrektor — co świadczy o tym, że z małego zakładu przerodziła się w sprawnie zarządzane przedsiębiorstwo. Firma Kuźnickiego stała się jednym z filarów oświęcimskiego przemysłu okresu międzywojennego, działając obok fabryki Haberfelda i późniejszej Agrochemii jako dowód na to, że miasto nad Sołą potrafiło budować coś trwałego — nie tylko odbudowywać to, co ogień zabrał.

Na początku XX wieku oświęcimski przemysł wzbogacił się o kolejny zakład, który na dziesięciolecia stał się częścią miejskiego krajobrazu. Abraham Eber i jego przyrodni brat Józef Schönker założyli Fabrykę Nawozów Sztucznych pod nazwą A. E. Schönker — późniejszą Agrochemię, wytwórnię nawozów i innych przetworów chemicznych, wyposażoną we własną bocznicę kolejową łączącą ją z głównym węzłem.

Za nazwą kryła się rodzina, która od połowy XIX wieku głęboko wrosła w tkankę Oświęcimia. Kolejne pokolenia Schönkerów przyczyniały się do finansowego i kulturalnego rozwoju miasta, zasiadały w radzie miejskiej, angażowały się w życie gminy żydowskiej i Oświęcimskiej Kasy Oszczędności. Byli jednym z filarów wielokulturowego Oświęcimia — zaprzyjaźnionym zarówno z Żydami, jak i chrześcijanami. 

Fabryka przetrwała pokolenia. Syn Józefa, Leon — malarz i społecznik — przejął ją w dwudziestoleciu międzywojennym. Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy wkroczyli do Oświęcimia, to właśnie Leonowi powierzono stanowisko przewodniczącego Gminy Żydowskiej. Założył wówczas Biuro Emigracji Żydów do Palestyny — ostatnią szansę na ocalenie, która wobec obojętności świata spaliła na panewce. Rodzina Schönkerów cudem przeżyła wojnę. Po wyzwoleniu Leon wrócił do Oświęcimia, odbudował Agrochemię i zaangażował się w pomoc ocalałym. W 1949 roku komuniści skonfiskowali fabrykę i uwięzili go w ramach walki z prywatną przedsiębiorczością. 

Historia Agrochemii i Schönkerów to w miniaturze historia całego żydowskiego Oświęcimia — zbudowana przez pokolenia ciężką pracą, zniszczona przez wojnę i ideologię, ocalała tylko we wspomnieniach.

Oświęcim od stuleci leżał na skrzyżowaniu szlaków — handlowych, kolejowych, a w czasach habsburskich także emigracyjnych. Przez miasto przewijało się wiele osób — Polaków, Żydów, Ukraińców, Słowaków — chcących wyjechać na stałe za granicę lub znaleźć tam sezonową pracę. W obliczu tego ruchu władze w Wiedniu postanowiły działać. W 1916 roku rząd austriacki kupił pas ziemi w południowo-zachodniej części Oświęcimia i rozpoczął budowę stacji kontrolnej dla wychodźców.

Na tzw. Łazach, na lewobrzeżnym Zasolu, wyrosło zupełnie nowe osiedle. W 1917 roku gotowe były już 22 budynki murowane, w tym osiem piętrowych, około 50 baraków drewnianych, a także szpital, łaźnia, piekarnia i giełda pracy. Mieszkańcy zaczęli nazywać je „Barakowym”, „Nowym Miastem” lub „Oświęcimiem III”.

Kiedy jednak Polska odzyskała niepodległość w 1918 roku i granice przesunęły się daleko na zachód, stacja emigracyjna straciła sens. W kompleksie drewnianych baraków umieszczono Polaków wypędzonych z przygranicznego Zaolzia przez rząd Czechosłowacji, zaś nieco później w barakach murowanych utworzono koszary wojskowe. Lokalna ludność zaczęła nazywać zaolziańskich przybyszów „barakciorze” — i nazwa ta przylgnęła do nich na długie lata.

Historia osady barakowej na Zasolu ma jednak mroczny epilog. Gdy w 1940 roku naziści szukali miejsca na obóz koncentracyjny, zwrócili uwagę właśnie na oświęcimskie budynki pokoszarowe, nadające się do adaptacji. Dodatkowym atutem był duży węzeł kolejowy, a teren znajdował się na skraju miejscowości, za Sołą, co zapewniało niezbędną izolację. To tu powstał KL Auschwitz.