Zator – dawna stolica księstwa, dziś stolica rozrywki

Zator leży nad Skawą, w Kotlinie Oświęcimskiej, około 14 kilometrów na zachód od Oświęcimia. To miasto z podwójną tożsamością: średniowieczna stolica własnego księstwa i współczesna siedziba największego parku rozrywki w Polsce. Obie te tożsamości współistnieją tu bez szczególnego zakłopotania. Miasto ma niespełna 3 600 mieszkańców i zajmuje 11,5 km², ale przyciąga turystów z całej Europy.

Nazwa i jej tajemnica

Trudno jednoznacznie stwierdzić, skąd wzięła się sięgająca XIII wieku nazwa miejscowości, choć można przypuszczać, że miała związek z jakąś formą tamowania wody w nurcie Wisły lub Skawy. Polski poeta końca XVI wieku Sebastian Fabian Klonowic tłumaczył to zjawiskiem rzecznym – gdy rzeka zmienia tor, czyni „zator”. Inna, kuriozalna legenda mówiła o okuciu koni wspak, by zmylić pościg nieprzyjaciela. Historię miasta otwiera natomiast konkretna data: 10 listopada 1292 roku, gdy Mieszko cieszyński nadał Zatorowi prawa miejskie.

Stolica własnego księstwa

W 1445 roku z podziału Księstwa Oświęcimskiego powstało Księstwo Zatorskie, a Zator awansował do miana jego stolicy. Pierwszy książę zatorski Wacław obwarował miasto, poszerzył jego granice i przystąpił do budowy zamku. Zatorskie karpie dostarczane były na dwór królewski w Krakowie. Wiek XV i XVI były dla Zatora najświetniejszym okresem – kwitł handel, prosperowały stawy, miasto było siedzibą sądów i sejmików szlacheckich. W 1574 roku podczas ucieczki z Polski przez Zator zatrzymał się król Henryk Walezy, paląc za sobą most na Skawie. Wojny szwedzkie w XVII wieku przyniosły zniszczenie, z którego miasto już w pełni nie wróciło.

Zamek z neogotycką duszą

W centrum Zatora stoi zamek – dawna siedziba książąt piastowskich, dziś w trakcie renowacji. W 1836 roku Potoccy częściowo przebudowali pałac według projektu Franciszka Marii Lanciego, nadając mu formę rezydencji w stylu romantycznego neogotyku. Po wojnie obiekt przejęło państwo; po procesie spadkowym w 2013 roku zamek odzyskali spadkobiercy rodu Potockich, a w 2019 roku Fundacja Zamek w Zatorze rozpoczęła jego renowację. Zamek ma zostać udostępniony turystom po zakończeniu prac. Tuż obok stoi gotycki kościół pw. św. Wojciecha i św. Jerzego z 1393 roku, w którego krypcie spoczywają m.in. Potoccy oraz gen. Stanisław Wąsowicz, adiutant Napoleona.

Karp królewski i Energylandia

Zator jest stolicą Doliny Karpia – krainy stawów rozciągającej się między Wisłą, Skawą i Wieprzówką. Tradycje hodowli karpia sięgają tu XII wieku. Od 2011 roku nazwa „karp zatorski” jest Chronioną Nazwą Pochodzenia w Unii Europejskiej. Coroczne Zatorskie Dni Karpia to jedno z ważniejszych kulinarnych wydarzeń regionu.

Równolegle z tą sielską tradycją Zator stał się w ostatnich latach jednym z najchętniej odwiedzanych miejsc w Polsce. Energylandia – największy park rozrywki w Polsce – przyciąga tu co roku setki tysięcy gości. Park rozciąga się na 70 hektarach z ponad 100 atrakcjami. Dla tych, którzy wolą spokojniejsze formy wypoczynku, Dolina Karpia oferuje szlaki rowerowe, spływy kajakowe po Skawie i Wiśle oraz Ekomuzeum z warsztatami i degustacjami.

Do Zatora z Oświęcimia dojedziemy drogą krajową nr 44 w około 20 minut.

Źródła informacji:
Wikipedia – Zator (miasto)
Urząd Miejski w Zatorze – zator.pl (Historia)
Sakralne Dziedzictwo Małopolski – sdm.upjp2.edu.pl
Gazeta Krakowska – gazetakrakowska.pl
Dolina Karpia – podrozebezosci.pl
Towarzystwo Miłośników Ziemi Zatorskiej – tmzz.eu