Rynek Główny w Oświęcimiu – serce Starego Miasta

Lokalizacja:
Rynek Główny, 32-600 Oświęcim, Stare Miasto | Zobacz na mapie Google

Każde stare miasto ma swój punkt zero — miejsce, od którego wszystko się zaczęło i wokół którego wszystko się kręciło. W Oświęcimiu jest nim Rynek Główny. Wytyczono go przy lokacji miasta, siedem wieków temu, i od tamtej pory pozostaje w tym samym miejscu, zachowując niemal niezmienione wymiary i rozplanowanie. Zmieniało się wszystko dookoła — drewno ustępowało cegle, ratusze płonęły i powstawały na nowo, przez płytę przetaczała się historia — ale sam plac trwa. Dziś to wybrukowana przestrzeń, pod którą dosłownie widać przeszłość miasta.

Narodziny placu

Rynek wytyczono podczas średniowiecznej lokacji miasta — prawdopodobnie już w XIII lub XIV wieku — jako centralny plac handlowy. Rozmierzono go na planie kwadratu, a układ działek wokół placu w wielu miejscach zachował się bez zmian do dziś. Przez pierwsze stulecia rynek otaczała zabudowa drewniana — niskie domy z podcieniami, wśród których tylko nieliczne budynki były murowane.

W XVI wieku pośrodku placu stanął piętrowy ratusz z wieżą zegarową — siedziba władz miasta. Obok niego funkcjonował niewielki staw, zwany składem, z którego czerpano wodę do gaszenia pożarów. Była też głęboka studnia miejska i figura świętego Jana Nepomucena — patrona chroniącego dobre imię i strzegącego miasto przed powodziami.

Wieki pożarów

Historię oświęcimskiego rynku najłatwiej opowiedzieć przez ogień. Drewniana zabudowa płonęła raz za razem, a każdy pożar zmieniał oblicze placu. XIX-wieczny kronikarz Jan Nepomucen Gątkowski, autor „Rysu dziejów księstwa oświęcimskiego i zatorskiego” z 1867 roku, opisał rynek jako mały i biedny — z piętrowym ratuszem odnowionym w 1792 roku, zaledwie trzema murowanymi kamienicami, figurą świętego Jana Nepomucena i studnią tak głęboką, że wodę wyciągano z niej kołem. Studni tej jednak nie używano do picia — utonęło w niej kilka osób.

Stary ratusz spłonął w 1863 roku. Po kolejnych pożarach drugiej połowy XIX wieku zabudowę odbudowano już w większości murowaną — i to właśnie te kamienice, w znacznej części dziewiętnastowieczne, otaczają rynek do dziś.

Nowy ratusz i kamienice z historią

W południowej pierzei rynku, w latach 1872–1875, wzniesiono nowy ratusz — jednopiętrową, podpiwniczoną kamienicę z cegły, z elementami neogotyckimi i zegarem na wieży. Budowę prowadzono pod nadzorem architekta Leopolda Michla. Przez ponad sto lat budynek służył władzom miasta; dziś mieści się w nim interaktywne Muzeum Ratusz, prowadzące zwiedzającego przez osiem wieków dziejów Oświęcimia.

Każda z kamienic wokół rynku ma swoją opowieść. W Kamienicy Ślebarskich (nr 14) z początku XIX wieku mieści się dziś Sąd Rejonowy. Kamienica pod numerem 11 kryje szczególnie ciekawy wątek — na przełomie XIX i XX wieku stał w jej miejscu hotel „Herz”, w którym gościł między innymi Józef Piłsudski. W czasie okupacji budynek przebudowano w duchu niemieckiego Heimatstilu.

„Tęcza” i powrót rynku do miasta

Najtrudniejszy rozdział w nowszej historii placu zaczął się w czasie wojny, gdy Niemcy wznieśli pośrodku rynku betonowy schron przeciwlotniczy. Po wojnie, w 1966 roku, na tym schronie postawiono pawilon handlowy „Tęcza” — bryłę, która przez kilka dekad przesłaniała rynek i odbierała mu dawny charakter.

Przełom nastąpił 26 listopada 2009 roku, gdy rozpoczęto wyburzanie „Tęczy”. Rozbiórka trwała tydzień i otworzyła drogę do rewitalizacji całego placu. Prace prowadzono w latach 2012–2014 w ramach Oświęcimskiego Strategicznego Programu Rządowego. Modernizacja kosztowała około 7,6 miliona złotych.

Rynek, pod którym widać historię

Dzisiejszy Rynek Główny częściowo przywraca przedwojenny wygląd, a częściowo świadomie odsłania warstwy przeszłości. Nawierzchnię wybrukowano, odtworzono dawną studnię miejską, a w północno-wschodniej części placu stanęła podświetlana fontanna. Najciekawsze są jednak przezroczyste szklane kafle wtopione w bruk — przez nie można zajrzeć w głąb i zobaczyć podświetlone pozostałości murów XVI-wiecznego ratusza. W nawierzchni czytelny jest także zarys fundamentów wojennego schronu. Rozmieszczone na płycie tablice i opisy na ławkach pomagają odczytać tę historię podczas spaceru.

Rynek odzyskał też swoją dawną funkcję — tętni życiem. Działają tu lokale gastronomiczne i kawiarnie z ogródkami, odbywają się miejskie wydarzenia i jarmarki. To miejsce, gdzie historia przeplata się z codziennością: można wypić kawę na placu, który wymierzono w średniowieczu, i patrzeć pod stopy na mury sprzed pięciu stuleci. Rynek wpisany jest do rejestru zabytków.

Źródła:
oswiecim.pl
pl.wikipedia.org
oswiecim24.pl
gazetakrakowska.pl