Poręba Wielka – wieś, w której Grottger namalował wojnę

Wieś leży na południowej terasie doliny Wisły, nad jej prawym dopływem – Macochą, na pograniczu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, aglomeracji krakowskiej i Podbeskidzia. Od centrum Oświęcimia dzieli ją zaledwie 6 kilometrów, ale krajobraz jest tu zdecydowanie spokojniejszy – dominuje roślinność siedlisk wodnych i łęgowych, a na terenie wsi rozciąga się duży kompleks stawów hodowlanych. Poręba Wielka to sołectwo gminy Oświęcim, zajmujące powierzchnię 1028 ha.

Sępnia, Paromba, Poręba

Dzieje wsi sięgają 1285 roku. Komes Adam, prawdopodobnie podskarbi oświęcimski, nadał niejakiemu Miłosławowi 60 łanów frankońskich lasu między Oświęcimiem, Włosienicą i Grojcem celem osadzenia wsi na prawie niemieckim. Pierwotna nazwa – Sępnia – nie przyjęła się. Wieś wzmiankowana jest w spisie świętopietrza z 1326 roku pod nazwą Paromba, a w dokumencie sprzedaży Księstwa Oświęcimskiego Koronie Polskiej z 1457 roku jako Poramba. Od nazwy miejscowości wzięła nazwisko rodzina, która władała nią przez niemal trzy stulecia. Od XV do przełomu XVII i XVIII wieku właścicielami byli Porębscy, po nich majątek przeszedł na Nielepców, Szembeków i Branickich.

Pałac, który widział Grottgera

Najbardziej rozpoznawalnym miejscem wsi jest pałac – dziś własność gminy Oświęcim, dawniej centrum życia kulturalnego całej okolicy. W pierwszej połowie XIX wieku Ignacy Bobrowski wystawił tu pałac według projektu włoskiego architekta Franciszka Marii Lanciego, łączący elementy neogotyku z architekturą mauretańską. To Lanci projektował też przebudowę kaplicy Potockich na Wawelu i pałac Potockich w pobliskim Zatorze – w Porębie zostawił jeden ze swoich charakterystycznych śladów.

Pod rządami Bobrowskich rezydencja stała się miejscem spotkań artystów i literatów. Jednym z najczęstszych gości w latach 1854–1866 był malarz Artur Grottger, który właśnie tutaj stworzył cykl rysunków „Wojna” upamiętniający powstanie styczniowe. Szkoła podstawowa w Porębie nosi dziś jego imię – i trudno o bardziej dosłowne upamiętnienie: przez wiele lat uczniowie chodzili do klas urządzonych dosłownie w tym samym budynku, w którym malował. Po wojnie pałac odzyskała rodzina Tyszkiewiczów, którzy w 2013 roku sprzedali obiekt gminie Oświęcim.

Wieś dziś

Poręba Wielka żyje spokojnym rytmem wsi podmiejskiej. Działa tu szkoła podstawowa, przedszkole samorządowe, Dom Ludowy i prężna Ochotnicza Straż Pożarna – uhonorowana w jubileuszowym roku Złotym Medalem Polonia Minor, przyznawanym przez samorząd województwa małopolskiego. Przy wsi działają stawy hodowlane i kilka miejsc noclegowych, a coroczne dożynki sołeckie są jednym z ważniejszych punktów w lokalnym kalendarzu.

Samochodem z centrum Oświęcimia dojedziemy tu w kilkanaście minut, komunikacją publiczną kursują busy w kierunku Wadowic. Warto wpaść choćby na chwilę – pałac z parkiem krajobrazowym, nawet w obecnym stanie, robi wrażenie. A świadomość, że właśnie tu, w tej wsi nad Macochą, powstał jeden z najważniejszych cykli polskiego malarstwa romantycznego, dodaje miejscu zupełnie osobnego wymiaru.

Źródła informacji:
Sołectwo Poręba Wielka, Gmina Oświęcim – porebawielka.gminaoswiecim.pl
Sakralne Dziedzictwo Małopolski – sdm.upjp2.edu.pl
Pałace Śląska – palaceslaska.pl
Wikipedia – Poręba Wielka (powiat oświęcimski)
Gazeta Krakowska – gazetakrakowska.pl