Unikatowe odkrycie w Oświęcimiu. Drewniana mykwa z XVIII wieku stanie się częścią nowej ekspozycji

Gdy mówimy o archeologicznych „skarbach”, najczęściej myślimy o złocie, metalach, dawnych monetach. Tymczasem w Oświęcimiu największą wartość zyskują rzeczy pozornie niepozorne — jak drewniane belki odsłaniające fragment zapomnianego świata.

W styczniu 2023 roku, podczas prac archeologicznych prowadzonych między ul. Bulwary a ul. Berka Joselewicza w Oświęcimiu, natrafiono na wyjątkowe znalezisko: drewniane relikty żydowskiej mykwy, czyli rytualnej łaźni. Odkrycia dokonał archeolog Grzegorz Mądrzycki, prowadząc nadzór związany z budową miejskiego parkingu. W chłodny, wilgotny poranek, gdy na placu budowy niosło się echo maszyn, nikt nie spodziewał się, że spod ziemi wyłoni się element historii, której nie odnotowały nawet dostępne źródła.

Odkrycie o znaczeniu europejskim

Relikty mykwy okazały się zaskoczeniem — brak było informacji sugerujących istnienie takiego obiektu w tym miejscu. Badacze podkreślają, że to prawdopodobnie jedyny zachowany w Europie drewniany relikt mykwy z tego okresu. Znalezisko ma ogromne znaczenie nie tylko dla historii judaizmu, ale również dla dziejów samego Oświęcimia, miasta o bogatej, wielokulturowej przeszłości.

Odnalezione fragmenty stanowią materialne świadectwo obecności społeczności żydowskiej, jej praktyk religijnych i codziennego życia. Współczesne ulice Oświęcimia kryją pod sobą warstwy historii, o których istnieniu przypominają właśnie takie nieoczekiwane odkrycia.

Mykwa | foto: G. Mądrzycki

Obowiązki miasta wynikające z prawa

Relikty mykwy spełniają kryteria zabytku w rozumieniu polskich przepisów. Oznacza to, że na mieście spoczywa obowiązek właściwej ochrony i zabezpieczenia znaleziska. Wynika to zarówno z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, jak i z ustawy o ochronie zabytków oraz ustawy o samorządzie gminnym. W Oświęcimiu podkreśla się, że takie odkrycia wymagają szczególnej troski — nie tylko prawnej, lecz także emocjonalnej, bo dotyczą pamięci o wielokulturowym dziedzictwie miasta.

Przygotowania do ekspozycji. Nowy obiekt przy Berka Joselewicza

Realizację zadania powierzono Muzeum Zamek w Oświęcimiu. Instytucja prowadzi projekt „Zachowanie dziedzictwa kultury żydowskiej w Oświęcimiu – zabezpieczenie wraz z ekspozycją historycznej drewnianej mykwy”. Koncepcję budynku wystawienniczego opracowała w 2024 roku pracownia NIZIO DESIGN INTERNATIONAL, a projekt został zaakceptowany przez Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Nowa ekspozycja powstanie przy ul. Berka Joselewicza, w sąsiedztwie Parku Pamięci Wielkiej Synagogi. Koncepcja zakłada budowę obiektu o powierzchni około 500 m², nawiązującego architektonicznie do kamiennych płyt Parku Pamięci. Jednokondygnacyjna część od strony parku będzie tworzyć harmonijne połączenie z zielenią i otoczeniem, co — jak podkreślają projektanci — ma podkreślać kontemplacyjny charakter miejsca.

Kolejne etapy prac

W grudniu 2025 roku Muzeum Zamek podpisało umowę z firmą ARCHIDOM z Raciborza na opracowanie projektu budowlanego przyszłego oddziału muzeum. Postępowanie przetargowe odbyło się zgodnie z ustawą Prawo zamówień publicznych. Dokumentacja powstanie do końca listopada 2026 roku.

Na terenie miasta mówi się, że ekspozycja będzie jednym z najważniejszych projektów kulturalnych ostatnich lat — nie tylko z powodu samego zabytku, ale także ze względu na jego symbolikę. W słowach jednego z muzealników: „To nie jest tylko fragment drewna. To opowieść o ludziach, których już tu nie ma, ale których ślady wciąż do nas przemawiają”.

Dlaczego to odkrycie jest tak ważne?

Drewniana mykwa to rzadki, niemal unikatowy ślad historii. Jej zachowanie i zaprezentowanie mieszkańcom oraz turystom to krok w stronę lepszego zrozumienia przeszłości Oświęcimia — miasta, które od wieków było miejscem spotykania się kultur.

Zaniechanie działań ochronnych mogłoby doprowadzić do nieodwracalnej utraty substancji zabytkowej. Władze miasta podkreślają, że w przypadku Oświęcimia obowiązek ten ma szczególne znaczenie. To przestrzeń naznaczona historią, w której każde zachowane świadectwo ma wyjątkową wartość.

Relikty mykwy są wspólnym dziedzictwem — przypomnieniem o różnorodności kulturowej i ważną lekcją szacunku dla przeszłych pokoleń.

Źródło: muzeum-zamek.pl