Edward Ignacy Lepszy – malarz urodzony w Oświęcimiu, uczeń Jana Matejki

Jego nazwisko nie widnieje na żadnej tablicy w Oświęcimiu, nie ma ulicy jego imienia, nie ma nawet wzmianki w przewodnikach po mieście. A jednak Edward Ignacy Lepszy urodził się właśnie tutaj — i wyrósł na malarza, który pracował u boku samego Jana Matejki, wykładał we Lwowie i zostawił po sobie portrety rozrzucone po galeriach i prywatnych kolekcjach od Galicji po kraje bałtyckie. Czas go przypomnieć.

Dziecko Oświęcimia

Edward Ignacy Jan Lepszy przyszedł na świat 4 maja 1855 roku w Oświęcimiu. Jego ojciec Jan był wówczas urzędnikiem dominialnym w mieście — pracował w administracji dóbr ziemskich, co w realiach galicyjskich oznaczało skromną, ale ustabilizowaną pozycję. Niedługo potem rodzina przeniosła się — ojciec objął stanowisko aktuariusza w Krościenku nad Dunajcem, a potem komisarza w starostwie. To właśnie dlatego młodszy brat Edwarda, Leonard, urodził się już nie w Oświęcimiu, lecz w Krościenku — w 1856 roku.

Losy obu braci potoczyły się osobno, ale równie ciekawie. Leonard zostanie historykiem sztuki i członkiem Akademii Umiejętności w Krakowie. Edward wybierze pędzel.

Szkoła Sztuk Pięknych i pracownia Matejki

Droga Edwarda Lepszego do malarstwa prowadziła przez Kraków. W 1873 roku — mając osiemnaście lat — wstąpił do Szkoły Sztuk Pięknych, gdzie spędził kolejnych dwanaście lat. To był wyjątkowy czas dla tej uczelni: jej dyrektorem był wówczas Jan Matejko, u szczytu sławy po „Bitwie pod Grunwaldem” i „Hołdzie pruskim”.

Lepszy trafił bezpośrednio pod skrzydła mistrza. Uczył się rysunku, kompozycji i techniki malarskiej w pracowni człowieka, którego nazwisko będzie przez następne dekady definiować polskie malarstwo historyczne. Co więcej — bardzo prawdopodobnym jest, że Lepszy brał udział w pracach przy polichromii kościoła Mariackiego w Krakowie, nad którą Matejko pracował w latach 80. XIX wieku. Jeśli to prawda, oświęcimianin dosłownie przykładał rękę do jednego z najważniejszych projektów dekoracyjnych epoki.

Dyplom ukończył w 1885 roku — po dwunastu latach nauki, co świadczy nie tyle o opieszałości, ile o gruntowności tamtejszego kształcenia i o tym, że Lepszy po prostu nie spieszył się z opuszczeniem środowiska, które dawało mu wszystko, czego potrzebował.

Portrecista i pejzażysta — między Rygą a Lwowem

Po opuszczeniu krakowskiej szkoły Lepszy wyruszył w świat. W latach 1890–1893 podróżował po krajach bałtyckich — pracował w Rydze i Libau (dzisiejsza Lipawa na Łotwie), gdzie malował pejzaże morskie. To był zupełnie inny świat niż galicyjski Kraków: hanzeatyckie miasto, morze, inny klimat i inni zleceniodawcy. Lepszy uwiecznił tamtejsze widoki z wrażliwością kogoś, kto patrzy na morze po raz pierwszy i nie może się napatrzyć.

Jednak największą część swojego życia zawodowego związał ze Lwowem. W 1894 roku trafił na Politechnikę Lwowską jako asystent rzeźbiarza Leonarda Marconiego w katedrze rysunku i modelowania. Po śmierci Marconiego w 1899 roku przejął stanowisko profesorskie. Od 1900 roku prowadził we Lwowie własną szkołę malarstwa dla kobiet — co w tamtych czasach było gestem dość postępowym, bo dostęp kobiet do akademickiego kształcenia artystycznego był mocno ograniczony.

Jako malarz specjalizował się przede wszystkim w portrecie. Jego prace były wystawiane w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie oraz w warszawskiej Galerii Salon Krywult — jednej z ważniejszych ówczesnych przestrzeni prezentacji sztuki w Królestwie Polskim.

Rodzina talentów

Trudno pisać o Edwardzie Lepszym bez wspomnienia o jego bracie. Leonard Lepszy (1856–1937) wyrósł na jednego z najważniejszych polskich historyków sztuki złotniczej przełomu XIX i XX wieku — był członkiem czynnym Akademii Umiejętności w Krakowie, założycielem Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, a jego syn Kazimierz zostanie rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z oświęcimskiej rodziny urzędnika dominialnego wyrosło całe pokolenie ludzi, którzy weszli do historii polskiej nauki i kultury.

Ostatnie lata i zapomnienie

Edward Lepszy przeżył osiemdziesiąt siedem lat. Zmarł 10 kwietnia 1932 roku w Krakowie, gdzie — jak można przypuszczać — spędził schyłek życia blisko środowisk artystycznych, które ukształtowały go w młodości. Jego prace nie trafiły do muzealnych sal pierwszego rzutu. Nie stał się ikoną, nie doczekał się monografii ani wielkiej wystawy retrospektywnej.

Czy to znaczy, że był malarzem przeciętnym? Niekoniecznie. Dziewiętnastowieczne malarstwo portretowe i pejzażowe ginęło w cieniu nazwisk takich jak Matejko, Chełmoński czy Malczewski — a Lepszy działał dokładnie w tym cieniu, nie bijąc się o pierwszą ligę. Robił swoje: uczył, malował, prowadził szkołę. I zostawił po sobie ślad — nawet jeśli dziś jest on trudny do wyśledzenia.

Oświęcim ma go w swoim rodowodzie. Warto o tym pamiętać.

Źródła informacji:
Wikipedia (Edward Ignacy Jan Lepszy)
Internetowy Polski Słownik Biograficzny — ipsb.nina.gov.pl
Wikipedia (Leonard Jan Józef Lepszy)
Starostwo Powiatowe w Oświęcimiu — powiat.oswiecim.pl