Księstwo Oświęcimskie – gdy Oświęcim miał własnego księcia

Większość ludzi, słysząc słowo „Oświęcim”, myśli o XX wieku. Tymczasem historia tego miasta jest o wiele starsza i – w pewnym sensie – o wiele bardziej zaskakująca. Przez ponad sto lat Oświęcim był stolicą własnego księstwa. Miał własnego władcę, własny zamek, własną politykę i własne ambicje. Był miejscem, które liczyło się na mapie środkowoeuropejskiej polityki – nie jako punkt na trasie, lecz jako centrum.

To jest historia tamtego Oświęcimia.

Skąd się wzięło Księstwo Oświęcimskie

Żeby zrozumieć, jak powstało Księstwo Oświęcimskie, trzeba cofnąć się do rozbicia dzielnicowego – okresu, gdy Polska nie była jednym państwem, lecz mozaiką mniejszych księstw rządzonych przez różne linie Piastów. Ziemia oświęcimska należała wówczas do szerokiego obszaru kontrolowanego przez śląską gałąź dynastii.

Na początku XIV wieku, między rokiem 1314 a 1315, doszło do podziału Księstwa Cieszyńskiego między synów księcia Mieszka I. Starszy z nich, Władysław, otrzymał ziemię oświęcimską – i tak powstało Księstwo Oświęcimskie ze stolicą w Oświęcimiu. Władysław I oświęcimski został pierwszym samodzielnym władcą nowego tworu politycznego.

Zamek na wzgórzu nad Sołą, który dziś mieści muzeum, stał się centrum tego księstwa. To tam rezydowali kolejni książęta, stamtąd zarządzali ziemią, rozstrzygali spory i przyjmowali gości.

Lenno czeskie – trudna geopolityka pogranicza

Pierwsza linia Piastów oświęcimskich panowała do 1405 roku. To był czas pełen politycznych zwrotów. Już w 1327 roku syn Władysława I, Jan I – zwany Scholastykiem, bo wcześniej był duchownym – złożył hołd lenny królowi Czech Janowi Luksemburskiemu. Oświęcim stał się oficjalnie lennikiem Korony Czeskiej. W dokumencie wystawionym w Bytomiu wymieniono miasta wchodzące w skład księstwa: Oświęcim, Zator, Kęty, Żywiec, Wadowice i Spytkowice.

Dlaczego Jan I zdecydował się na taki krok? Polityka XIV-wiecznego pogranicza była skomplikowana. Między Polską, Czechami i lokalnymi księstwami toczyła się ciągła gra o wpływy. Złożenie hołdu Czechom dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa i stabilizacji – choć za cenę ograniczonej suwerenności.

Kolejni władcy z pierwszej linii – Jan II i Jan III – starali się jednak utrzymywać bliskie relacje zarówno z Czechami, jak i z Polską. Jan III posunął się w tym kierunku najdalej: w 1394 roku poślubił Jadwigę, siostrę króla Władysława Jagiełły. Oświęcim i Kraków stały się nagle rodzinnie powiązane.

Śmierć, morderstwo i nowa linia książąt

Gdy Jan III zmarł bezpotomnie w 1405 roku, zgodnie z wcześniejszymi układami księstwo przeszło na Przemysława I Noszaka – księcia cieszyńskiego i najbliższego krewnego. Noszak przekazał je jednak synowi, Przemysławowi II. Ten panował bardzo krótko – 1 stycznia 1406 roku został zamordowany. Zaledwie rok po objęciu władzy.

Po tym dramatycznym początku zaczęła się druga, młodsza linia Piastów oświęcimskich. Przez kilkadziesiąt lat kolejni książęta – Kazimierz, Wacław, Jan IV – rządzili księstwem, starając się utrzymać jego pozycję między coraz silniejszymi sąsiadami.

W 1445 roku doszło do kolejnego podziału: z części ziem oświęcimskich wyodrębniono Księstwo Zatorskie, które odtąd funkcjonowało jako osobny byt polityczny.

Koniec niezależności – sprzedaż królewska

Ostatni z Piastów oświęcimskich, Jan IV, stanął przed trudnym wyborem. Bez następcy, w obliczu rosnących nacisków politycznych i coraz silniejszej pozycji Królestwa Polskiego, zdecydował się na krok, który kończył sto czterdzieści lat oświęcimskiej niezależności.

19 marca 1454 roku złożył hołd lenny polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Trzy lata później, 21 lutego 1457 roku, sprzedał mu całe księstwo za 50 tysięcy kop groszy praskich. To była spora suma – i zarazem cena za rezygnację z czegoś, czego nie można było wycenić: własnego państwa.

Oświęcim przestał być stolicą. Stał się siedzibą starostwa królewskiego – ważnym, ale jednak podległym centrum administracyjnym. Szlachta zachowała odrębne prawa i własny sejm, jednak zwierzchnikiem był odtąd starosta mianowany przez króla Polski.

W 1564 roku, po kilku dekadach formalnej odrębności, księstwo oświęcimskie i zatorskie zostały ostatecznie wcielone do Królestwa Polskiego i włączone do województwa krakowskiego jako powiat śląski.

Co zostało po Księstwie Oświęcimskim

Dziś po Księstwie Oświęcimskim pozostało kilka śladów, które można zobaczyć na własne oczy.

Najważniejszy z nich to Zamek Piastowski – gotycka wieża obronna z przełomu XIII i XIV wieku, wzniesiona jeszcze przed powstaniem księstwa, rozbudowana przez kolejnych władców. Mury liczą miejscami ponad dwa i pół metra grubości. Wieża, zrekonstruowana i podwyższona podczas remontu w latach 2004–2006, góruje nad Sołą tak jak przed wiekami. Mieści dziś Muzeum Zamek w Oświęcimiu z wystawami poświęconymi historii miasta i regionu.

Śladem jest też sam układ Starego Miasta – rynek i sieć ulic, których osnowa ukształtowała się właśnie w czasach księstwa. Miasto rozwijało się jako centrum administracyjne i handlowe, co widać w jego strukturze do dziś.

I wreszcie ślad niewidzialny, ale ważny: tożsamość pogranicza. Księstwo leżało na granicy Małopolski i Śląska, między polskością a wpływami czeskimi i niemieckimi. Ta wielokulturowość zostawiła w regionie trwały odcisk – w języku, w architekturze, w nazwach miejsc.

Władcy Księstwa Oświęcimskiego – krótki przegląd

Pierwsza linia:

Władysław I (1315–ok. 1321) – założyciel księstwa
Jan I Scholastyk (ok. 1321–1372) – złożył hołd Czechom w 1327 roku
Jan II (1372–ok. 1376)
Jan III (ok. 1376–1405) – mąż siostry Władysława Jagiełły

Druga linia (po 1405):

Przemysław II (1405–1406) – zamordowany po roku rządów
Kazimierz (od 1414)
Wacław I (do 1445, wydzielił Księstwo Zatorskie)
Jan IV (do 1457) – ostatni książę oświęcimski, sprzedał księstwo Kazimierzowi Jagiellończykowi

Źródła:
Muzeum Zamek w Oświęcimiu,
Wikipedia – Księstwo Oświęcimskie,
K.R. Prokop „Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438–1513″,
J. Sperka „Oświęcim stolicą samodzielnego księstwa w XIV i I poł. XV w.”,
IBR Wiki – Księstwo Oświęcimskie.