Oświęcim w Rzeczypospolitej – handel, rzemiosło i żydowska społeczność

Po włączeniu do Królestwa Polskiego w 1457 roku Oświęcim wszedł w nowy rozdział swojej historii. Nie był już stolicą – ale był ważnym miastem królewskim z przywilejami, tradycjami handlowymi i rosnącą społecznością. Przez kolejne ponad trzysta lat, aż do rozbiorów, kształtował się tu ten Oświęcim, który w pewnym sensie trwał aż do 1939 roku: miasto dwóch społeczności, polskiej i żydowskiej, żyjących obok siebie przy rynku, na ulicach i w warsztatach rzemieślniczych.

To jest historia tamtego Oświęcimia.

Miasto królewskie – nowy status, nowe możliwości

Gdy Jan IV sprzedał Księstwo Kazimierzowi Jagiellończykowi, Oświęcim stracił dynastię – ale zyskał stabilność. Jako miasto królewskie miał pewne przywileje handlowe i był chroniony przed samowolą lokalnych możnowładców. Starostą zostawał odtąd urzędnik mianowany przez króla, nie dziedziczny władca.

Ważną konsekwencją tego przejścia było coś, co zmieniło oblicze miasta na zawsze: w miastach królewskich nie obowiązywało prawo de non tolerandis Judaeis – zakaz osiedlania się Żydów. Od połowy XV wieku Oświęcim zaczął przyciągać żydowskich osadników z okolicznych miejscowości, gdzie to prawo obowiązywało. Miasto otwierało się.

Żydzi w Oświęcimiu – cztery wieki obecności

Pierwsi żydowscy mieszkańcy pojawili się w Oświęcimiu w pierwszej połowie XVI wieku, osiedlając się w okolicy Zamku Piastowskiego. Napływ był stopniowy, ale konsekwentny. W 1563 roku król Zygmunt August wydał dokument regulujący tę obecność – zakazywał zwiększania liczby Żydów w mieście i nabywania przez nich domów przy rynku. To był sygnał, że społeczność była już na tyle liczna, że wymagała regulacji.

W 1588 roku podstarości oświęcimski Jan Piotraszewski przekazał lokalnej gminie żydowskiej grunt pod pierwszą synagogę i cmentarz. To był przełomowy moment – Oświęcim miał odtąd formalnie ukształtowaną gminę żydowską, własne instytucje religijne i swoje miejsce pochówku. Gmina żydowska stała się trwałą częścią miasta.

Żydzi oświęcimscy używali własnej nazwy swojego miasta – Oszpicin (w języku jidysz słowo to oznacza „goście”). Ta nazwa mówiła coś o ich stosunku do miejsca: byli tu obecni, zakorzenieni, ale zachowywali własną tożsamość i język.

W 1636 roku król Władysław IV Waza wydał przywilej rozszerzający prawa żydowskiej społeczności – zapewniał prawo zamieszkiwania i posiadania posesji zarówno w mieście, jak i poza murami, oraz prawo korzystania z synagogi i cmentarza. To był ważny dokument. Gdy w 1656 roku Szwedzi doszczętnie zniszczyli Oświęcim, odbudowywała się z nim – opierając się właśnie na tym przywileju – również gmina żydowska.

Polacy i Żydzi – miasto dwóch społeczności

Przez kolejne stulecia Oświęcim rozwijał się jako miasto dwóch przenikających się społeczności. Polacy i Żydzi żyli obok siebie przy tym samym rynku, prowadzili sąsiadujące sklepy i warsztaty, spotykali się na targach.

Żydzi specjalizowali się przede wszystkim w handlu i rzemiośle. Prowadzili sklepy tekstylne, kramarnie, warsztaty krawieckie i szewskie. Zajmowali się pośrednictwem handlowym i kredytem. Ich dzielnica skupiała się wokół ulicy, którą dziś nazywamy ulicą Berka Joselewicza – dawną ulicą żydowską.

W drugiej połowie XVIII wieku, gdy okoliczne gminy żydowskie z Wadowic i Żywca przeniosły do Oświęcimia swoje siedziby administracyjne, miasto stało się jednym z ważniejszych centrów żydowskich w regionie. Liczba mieszkańców żydowskich rosła. Na przełomie XVIII i XIX wieku – jeszcze przed rozbiorami i w ich pierwszym okresie – Żydzi stanowili już znaczący odsetek mieszkańców.

Rzemiosło i handel – gospodarcze życie miasta

Oświęcim epoki Rzeczypospolitej żył przede wszystkim z handlu i rzemiosła. Korzystne położenie na szlaku łączącym Kraków ze Śląskiem i Morawami sprawiało, że przez miasto przejeżdżały towary i kupcy. Odbywały się targi, działały cechy rzemieślnicze, kwitło życie gospodarcze.

Rynek Główny był centrum tego życia – to tam stały kramy, spotykali się kupcy i odbywały się transakcje. Ratusz na rynku, rozebrany dopiero w XIX wieku, był siedzibą miejskich władz i symbolem samorządności.

Nie brakowało też trudnych momentów. Pożary – w 1503 roku spłonął zamek i większa część zabudowy miejskiej. Najazd szwedzki w 1656 roku, który niemal doszczętnie zniszczył miasto. Za każdym razem Oświęcim się odbudowywał, choć każdy taki kataklizm oznaczał cofnięcie gospodarcze o wiele lat.

Ku rozbiorom – zmierzch Rzeczypospolitej

Ostatnie dziesięciolecia Rzeczypospolitej to czas stopniowego słabnięcia całego państwa, które odbiło się również na miastach takich jak Oświęcim. Gospodarcze zacofanie, słabe władze centralne, konflikty wewnętrzne – wszystko to sprawiało, że miasto wchodziło w wiek XVIII jako ośrodek raczej lokalny niż znaczący.
Gdy w 1772 roku nastąpił pierwszy rozbiór Polski, Oświęcim niemal bez oporu przeszedł pod panowanie Habsburgów. Ale to, co przetrwało z tamtej epoki Rzeczypospolitej – żydowska gmina, układ ulic, tradycje handlowe, charakter pogranicznego miasta – pozostało i kształtowało Oświęcim przez kolejne stulecia.

Co zostało z tamtego Oświęcimia

Ślady Oświęcimia epoki Rzeczypospolitej są dziś w dużej mierze niewidoczne gołym okiem – wiele budynków z tamtych czasów nie przetrwało pożarów i wojen. Ale kilka rzeczy można zobaczyć i dotknąć.

Centrum Żydowskie w Oświęcimiu przy placu ks. Jana Skarbka prowadzi Muzeum Żydowskie Oszpicin – jedyne w Polsce muzeum opowiadające historię konkretnej, lokalnej społeczności żydowskiej przez ponad cztery wieki. Wystawa stała pokazuje Oświęcim właśnie jako Oszpicin – miasto żydowskie, które istniało równolegle z polskim.

Synagoga Chewra Lomdej Misznajot – jedyna z kilkunastu przedwojennych synagog oświęcimskich, która przetrwała wojnę. Odrestaurowana i otwarta w 2000 roku, stoi przy tym samym placu.

Cmentarz żydowski przy ulicy Wysokie Brzegi, założony w XVIII wieku, z nagrobkami sięgającymi 1757 roku. Ostatnim pochowanym był Szymon Kluger, zmarły w 2000 roku – ostatni żydowski mieszkaniec Oświęcimia.

Układ Starego Miasta – rynek, ulice i w zarysie podział na dzielnicę polską i żydowską – to echo urbanistyki, która kształtowała się właśnie w czasach Rzeczypospolitej.

Źródła:
Centrum Żydowskie w Oświęcimiu – historia społeczności,
Wirtualny Sztetl – Oświęcim,
Muzeum Auschwitz-Birkenau – historia społeczności żydowskiej,
dzieje.pl – historia Oświęcimia,
Tygodnik Powszechny – Oszpicin: żydowski Oświęcim.