Brzezinka – wieś, która nosiła dwa imiona

Nazwa mówi wszystko – a przynajmniej tyle, że okolica była kiedyś gęsto porośnięta brzozami. W dokumentach historycznych obecna nazwa pojawiała się w różnym brzmieniu: Brzeszina, Brzezina, Brzezynka – aż w 1581 roku ustaliła się forma, której używamy do dziś. Brzezinka to sołectwo w gminie Oświęcim, leżące kilka kilometrów na zachód od centrum miasta, w rozległych widłach Wisły.

Wieki spokojne i jeden straszny

Pierwsza pisana wzmianka o wsi pochodzi z 1385 roku – dotyczy darowizny łąki nad rzeką Strumień, którą niejaki Tschak, syn Stanisława, zapisał klasztorowi Dominikanów w Oświęcimiu. Przez kolejne stulecia Brzezinka przechodziła przez ręce różnych właścicieli. W 1494 roku król Jan Olbracht zakupił wieś wraz z folwarkiem i od tego czasu wchodziła ona w skład dóbr królewskich. Później rządzili tu kolejno baronowie Larisch, książęta Potoccy z Zatora, a w drugiej połowie XIX wieku rodzina Zwillingów.

Wiek XIX przyniósł wsi przemysłowy przełom. W latach 1856–1884 powstały kolejne połączenia stacji kolejowej Brzezinka – nazwanej stacją Oświęcim – z Dziedzicami, Mysłowicami, Trzebinią oraz Krakowem. W pobliżu stacji zaczęły powstawać zakłady przemysłowe: cynkownia, fabryka przetworów chemicznych, fabryka śrub i nitów, wreszcie fabryka tektury dachowej, której produkty znane były w całej Polsce.

Potem przyszła okupacja – i to, co uczyniło Brzezinkę miejscem rozpoznawalnym na całym świecie. W październiku 1941 roku, na rozkaz Himmlera, rozpoczęto budowę drugiego obozu koncentracyjnego, wcześniej wysiedlając mieszkańców wsi. Opuszczone domy i zabudowania w większości zburzono, a materiał wykorzystano przy rozbudowie obozu. Birkenau – bo tak brzmiała narzucona przez okupanta nazwa – stało się największym miejscem zagłady w historii, gdzie zginęło ponad milion osób, w przeważającej większości Żydzi deportowani z całej Europy, a także Polacy, Romowie, jeńcy radzieccy i ofiary innych narodowości.

Dziś: wieś żyje dalej

Po wyzwoleniu w 1945 roku Brzezinka zaczęła odbudowywać się dosłownie i w przenośni. Powstawały nowe domy, sklep, szkoła, remiza strażacka, obiekty sportowe – a uwieńczeniem odbudowy był własny kościół z plebanią. Gminaoswiecim Dziś Brzezinka to aktywne sołectwo z własnym przedszkolem, szkołą podstawową noszącą imię Dzieci – Więźniów KL Auschwitz-Birkenau, i prężnie działającym Kołem Gospodyń Wiejskich, które w 2024 roku świętowało swoje 60-lecie.

Na terenie sołectwa znajduje się teren Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau – drugi, największy człon kompleksu obozowego, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Co roku przyjeżdżają tu setki tysięcy odwiedzających z całego świata, choć dla mieszkańców Brzezinki to przede wszystkim miejsce pamięci tuż obok ich własnego domu.

Samochodem z centrum Oświęcimia do Brzezinki dojedziemy w kilka minut. To jednak dystans, który mierzy się nie kilometrami, lecz tym, co tu się wydarzyło – i tym, że życie mimo wszystko trwa nadal.

Źródła informacji:
Sołectwo Brzezinka, Gmina Oświęcim – brzezinka.gminaoswiecim.pl (Historia)
Urząd Gminy Oświęcim – gminaoswiecim.pl
Wikipedia – Brzezinka (powiat oświęcimski)
Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau – auschwitz.org
Labiryntarium – labiryntarium.pl