Zamek Książąt Oświęcimskich — historia, wieża i Muzeum Zamek w Oświęcimiu
Wzgórze nad Sołą przyciągało ludzi od tysiąca lat. Najpierw była tu osada, potem gród, potem siedziba książąt. Dziś na tym samym miejscu stoi zamek z gotycką wieżą, który widać z mostu Piastowskiego, z bulwarów i z daleka — ze wszystkich stron, z których wchodzi się do centrum Oświęcimia. To jeden z najważniejszych zabytków miasta i jeden z tych adresów, które warto znać nie tylko z pocztówek.
Gród, kasztelania, księstwo — początki wzgórza zamkowego
Udokumentowana historia wzgórza zamkowego sięga XI wieku — wówczas istniała tu niewielka osada rolnicza. Na przełomie XI i XII wieku spłonęła, a na jej miejscu ulokowano gród. Pierwsze pisemne wzmianki o nim pochodzą z roku 1179, kiedy kasztelania oświęcimska została wyłączona spod jurysdykcji krakowskiej i przekazana we władanie książąt opolsko-raciborskich.
W połowie XIII wieku, po najazdach mongolskich, przystąpiono do wzmacniania grodu. Wtedy wzniesiono pierwszą murowaną wieżę — z cegły, co było rzadkością w epoce, gdy większość podobnych budowli stawiano z kamienia. Wieżę ukończono w pierwszej połowie XIV wieku. Na początku tego samego stulecia Oświęcim stał się stolicą nowo utworzonego Księstwa Oświęcimskiego, a zamek — rezydencją piastowskich książąt.
Największa świetność: Kazimierz I i złoty wiek zamku
Zamek oświęcimski największy rozkwit przeżywał za panowania księcia Kazimierza I, który rezydował tu w latach 1414–1433. W XV wieku całe wzgórze otaczał mur obronny, a w 1451 roku na dziedzińcu zamkowym stanęła kaplica pod wezwaniem św. Barbary. Samą wieżę opisywał wówczas Jan Długosz w swoich Dziejach polskich.
Zamek gościł w tym czasie znamienitych gości. W 1454 roku zatrzymała się tu Elżbieta Rakuszanka, przyszła żona Kazimierza Jagiellończyka, w drodze z orszakiem czeskim i austriackim. W lipcu 1471 roku królewska para — Kazimierz Jagiellończyk z małżonką — żegnała tu syna Władysława, jadącego do Pragi po koronę czeską. Na zamku gościła też Bona Sforza, zmierzająca z Bari do Krakowa na swój ślub z Zygmuntem I.
W 1454 roku ostatni Piast oświęcimski — książę Jan IV — sprzedał Księstwo Oświęcimskie królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi za 50 tysięcy groszy szerokich praskich. Od tej chwili zamek stał się siedzibą królewskich starostów.
Pożary, potop i długi upadek
W 1503 roku zamek wraz z częścią miasta strawił ogień. Odbudowano go na polecenie króla Aleksandra Jagiellończyka — z tego okresu pochodzi główny budynek zamkowy oraz fragment muru obronnego z okrągłą basteją. Kolejny pożar na początku XVII wieku przyniósł dalsze przebudowy.
W 1655 roku, podczas potopu szwedzkiego, zamek zdobyły i spaliły wojska pod dowództwem generała Wurtza. Od tego czasu zaczął popadać w ruinę. Powodzie z lat 1805 i 1813 podmyły wzgórze — Soła przesunęła koryto pod same mury, a część wzgórza runęła do wody. Austriackie władze wydały decyzję o rozbiórce, jednak na licytacji zamek wykupił Kajetan Russocki. W XIX wieku mieściły się tu kolejno: kancelaria dominialna, urząd pocztowy, magazyny handlowe i skład soli.
Odrodzenie na początku XX wieku
W 1904 roku zamek nabył Karol Kaszny, który przeprowadził jego remont. Podwyższył budynek o jedną kondygnację, na wschodniej ścianie umieścił kamienną tarczę ze stylizowanym orłem piastowskim, a w dolnych partiach urządził winiarię i piwiarnię. W 1910 roku wydzierżawił zamek nowo powołanemu Starostwu Oświęcimskiemu.
Decydujące prace modernizacyjne przeprowadzono w latach 1928–1931: między wolno stojącą dotąd wieżą a głównym gmachem wzniesiono nowy dwupiętrowy budynek z ryzalitem zwieńczonym attyką. Na jej szczycie stanął metalowy orzeł w koronie. Zamek zyskał kształt, który — w ogólnym zarysie — zachował do dziś.
W czasie II wojny światowej mieściły się tu niemieckie władze okupacyjne. Po wojnie budynek służył kolejno różnym urzędom: Urzędowi Gminy Zbiorowej, Powiatowej Radzie Narodowej, Urzędowi Miasta Oświęcimia, a do 2000 roku — Powiatowemu Urzędowi Pracy. Od 1993 roku działały tu Zbiory Historyczno-Etnograficzne Oświęcimskiego Centrum Kultury.
Wieża — jeden z najstarszych ceglanych zabytków Małopolski
Centralnym elementem zamku jest gotycka wieża typu bergfried, zbudowana na planie kwadratu o boku około 10,5 metra, z murami grubymi na około 4 metry. W jej wnętrzu zachowały się dwa oryginalne piętra z XIII wieku oraz kondygnacja dobudowana w XVI stuleciu. To jeden z najstarszych ceglanych obiektów w Małopolsce — wyjątkowy, bo większość ówczesnych wież tego typu wznoszono z kamienia.
Dziś wieża pełni funkcję punktu widokowego — z jej szczytu rozciąga się panorama Oświęcimia i okolic, widać rzekę Sołę, zabudowę Starego Miasta i — w dobrej pogodzie — odległe pasma górskie.
Muzeum Zamek w Oświęcimiu — co zobaczyć
Od 1 stycznia 2010 roku zamek jest siedzibą Muzeum Zamek w Oświęcimiu. Wcześniej, w latach 2004–2006, przeprowadzono kapitalny remont budynku przy wsparciu środków unijnych.
Muzeum prowadzi kilka stałych ekspozycji: „W Królewskim Mieście Oświęcimiu” — o dziejach księstwa i miasta, wnętrza mieszczańskie z przełomu XIX i XX wieku, wystawę archeologiczną z artefaktami odnalezionymi podczas prac wykopaliskowych po 2000 roku, a także ekspozycje poświęcone kulturze żydowskiej i chrześcijańskiej ziemi oświęcimskiej.
Osobną atrakcją są tunele pod wzgórzem zamkowym — drążone w czasach zaboru austriackiego i rozbudowywane podczas niemieckiej okupacji, przez lata niedostępne dla zwiedzających. Dziś prowadzi przez nie interaktywna trasa historyczna „Gra o Niepodległą” — multimedialna opowieść o I wojnie światowej i drodze Polski do niepodległości, z 20 stanowiskami, wirtualnymi okopami i możliwością „prowadzenia” pociągu pancernego.
Muzeum opiekuje się też ratuszem przy Rynku Głównym 2, gdzie prezentowane są kolejne wystawy. Corocznie organizuje wydarzenia plenerowe: Jarmark Kasztelański (maj), Noc Muzeów (maj), Święto Miasta Historycznie (sierpień/wrzesień) i Targowisko Staroci „Rzeczy z Duszą” (wrzesień).
Informacje praktyczne dla odwiedzających
Muzeum Zamek mieści się przy ul. Zamkowej 1 w Oświęcimiu. W sezonie letnim (czerwiec–wrzesień) czynne jest od wtorku do niedzieli w godz. 10:00–18:00, w poniedziałki nieczynne. Poza sezonem (październik–maj) czynne jest od poniedziałku do czwartku w godz. 10:00–16:00, w piątki do 15:00, w niedziele 10:00–16:00; w soboty — nieczynne. We wtorki wstęp dla turystów indywidualnych jest bezpłatny.
Cennik: bilet normalny 12 zł, ulgowy 8 zł, rodzinny (do 5 osób) 30 zł. Bilet łączony na zamek, wieżę i ratusz kosztuje 25 zł (normalny), 16 zł (ulgowy) lub 60 zł (rodzinny). Zwiedzanie jest przystosowane dla osób na wózkach inwalidzkich — z wyjątkiem wieży i tuneli. Możliwy wynajem przewodnika (usługa płatna).
Kontakt: tel. 33 842 44 27, e-mail: muzeum@muzeum-zamek.pl, strona: muzeum-zamek.pl.
Dokładny cennik i godziny otwarcia mogą ulec zmianie — przed wizytą warto sprawdzić aktualne informacje na stronie muzeum.
Źródła:
oswiecim24.pl
dnidziedzictwa.pl
zamkiobronne.pl
malopolska.szlaki.pttk.pl
poznaj100.pl
zamkinaszlaku.pl
zatorturystyka.pl
it.oswiecim.pl (Centrum Informacji Turystycznej Oświęcim)
szlakiidrogi.pl
whitemad.pl