Początki Oświęcimia – średniowieczny gród nad Sołą

Zanim Oświęcim stał się miastem, był grodem. Zanim był grodem – był miejscem. A miejsca nie wybiera się przypadkowo, szczególnie w XII wieku, gdy o przetrwaniu osady decydowało to, czy rzeka zapewnia wodę, czy wzgórze zapewnia obronę i czy szlak handlowy zapewnia ruch.

Oświęcim miał wszystkie trzy.

Wzgórze nad rzeką Sołą, tuż przy jej ujściu do Wisły, to jeden z tych punktów na mapie, które same w sobie mówią: tu warto się zatrzymać. Na skrzyżowaniu dróg łączących Małopolskę ze Śląskiem i Morawami, z dostępem do wody i naturalną pozycją obronną – trudno wyobrazić sobie lepsze miejsce pod gród. Ktoś, kto wybrał to wzgórze ponad osiem wieków temu, wiedział co robi.

1179 – pierwsza wzmianka, ale nie początek

Najstarsza znana pisemna wzmianka o Oświęcimiu pochodzi z 1179 roku. Pojawia się w związku z wydarzeniem politycznym: książę krakowski Kazimierz II Sprawiedliwy przekazał kasztelanię oświęcimską Mieszkowi Plątonogiemu – śląskiemu Piastowi, który wspierał go w walce o tron krakowski. Oświęcim był więc prezentem dyplomatycznym. Nagrodą za lojalność.

Samo zdarzenie opisał kronikarz Wincenty Kadłubek, nadworny dziejopis Kazimierza Sprawiedliwego – choć nie podał nazwy grodu wprost. Konkretną nazwę „Oświęcim” przytacza dopiero XIII-wieczna Kronika Wielkopolska. Historycy traktują rok 1179 jako pewną datę graniczną, od której istnienie oświęcimskiego grodu jest udokumentowane.

Ale gród istniał wcześniej. Ślady osadnictwa na wzgórzu zamkowym wskazują na co najmniej XI, a może nawet X wiek. Kiedy Kazimierz Sprawiedliwy darował Oświęcim Mieszkowi Plątonogiemu, darował mu coś, co już było – uformowaną kasztelanię z istniejącym grodem obronnym i podgrodziem. Rok 1179 to pierwsza wzmianka w źródłach, nie akt urodzenia miasta.

Gród, który bronił granicy

Czym był wczesnośredniowieczny Oświęcim? Przede wszystkim grodem kasztelańskim – punktem administracyjnym i obronnym kontrolującym okoliczne tereny i przeprawę przez rzekę.

Na wzgórzu stała wtedy drewniano-ziemna warownia otoczona wałem obronnym. Wokół niej – podgrodzie z osadą handlową i rzemieślniczą. Całość tworzyła miniaturowy organizm, który żył z handlu i ze swojej strategicznej pozycji na szlaku.

Po przejściu w ręce śląskich Piastów, kasztelania oświęcimska weszła w skład kolejno: księstwa raciborskiego, a następnie opolsko-raciborskiego. Przez ponad sto lat Oświęcim był częścią większego politycznego tworu – ważną, ale nie samodzielną.

Tatarzy, odbudowa i murowany zamek

Rok 1241 przyniósł kataklizm. Tatarzy – w trakcie swojego pierwszego najazdu na Polskę – dotarli również do Oświęcimia i zniszczyli gród. To była cezura: to, co było przed 1241 rokiem, przestało istnieć. Odbudowa musiała zacząć się od nowa.

Książę opolsko-raciborski Mieszko II Otyły odbudował gród i częściowo otoczył wzgórze zamkowe murem obronnym. To właśnie wtedy zaczęła się przemiana: stary drewniano-ziemny gród zastępował stopniowo murowany zamek.

Najstarszą zachowaną do dziś budowlą na wzgórzu jest wczesnogotycka wieża obronna, datowana na przełom XIII i XIV wieku. Wzniesiona z cegły – co było wówczas rzadkością, bo większość wież budowano z kamienia – ma ściany grube na około cztery metry. Stoi do dziś. W trakcie remontu w latach 2004–2006 podwyższono ją z 22 do 25 metrów. Kiedy patrzysz na nią ze strony Soły, patrzysz na najstarszy budynek w mieście – i jeden z najstarszych w całym regionie.

Lokacja – miasto na prawie miejskim

Druga połowa XIII wieku przyniosła Oświęcimowi kolejny przełom: lokację miasta na prawie miejskim. Dokładna data nie jest znana – akt lokacji nie zachował się – ale historycy wskazują na okolice roku 1272, gdy rządził tu książę Władysław I opolski.

Lokacja oznaczała coś więcej niż formalność. To był całkowity reset urbanistyczny: wytyczono nowy układ ulic zbiegających się ku rynkowi, ustalono zasady samorządu miejskiego, określono prawa i obowiązki mieszczan. Miasto stawało się podmiotem prawnym. Mogło się rozwijać na własnych zasadach.

Wzorzec był popularny w całej środkowej Europie – tak zwane prawo lwóweckie, odgałęzienie prawa magdeburskiego. Oświęcim dołączył do grona miast, które budowały się według nowych, zachodnioeuropejskich reguł.

Układ urbanistyczny ukształtowany w tamtym czasie – rynek, sieć ulic, kościół – przetrwał w zarysie do dziś. Kiedy chodzisz po Starym Mieście, chodzisz mniej więcej tam, gdzie wytyczono granice miasta w XIII wieku.

Na progu własnego księstwa

Pod koniec XIII wieku Oświęcim znalazł się w granicach Księstwa Cieszyńskiego. To był ostatni etap przed wielką zmianą: między rokiem 1314 a 1315 doszło do podziału księstwa między synów Mieszka I cieszyńskiego. Starszy z nich, Władysław, otrzymał ziemię oświęcimską.

I tak Oświęcim stał się stolicą. Własnego księstwa. Z własnym księciem.

Ale to już inna historia – opisana osobno w artykule o Księstwie Oświęcimskim.

Co zostało z tamtego Oświęcimia

Średniowieczne początki miasta nie są tylko historią zapisaną w dokumentach. Część z nich można zobaczyć na własne oczy.

Wieża zamkowa – najstarsza budowla w mieście, z przełomu XIII i XIV wieku, dziś część Muzeum Zamek w Oświęcimiu. Gotyckie sklepienia, grube na cztery metry mury, widok na Sołę – to wszystko pamięta czasy, gdy Oświęcim dopiero stawał się miastem.

Układ Starego Miasta – rynek i sieć ulic wpisane do rejestru zabytków jako układ urbanistyczny z przełomu XIV i XV wieku. Korzenie tego układu sięgają lokacji z XIII wieku.

Kościół Wniebowzięcia NMP – pierwsza wzmianka o tej świątyni pochodzi z czasów Jana I Scholastyka, ale jej historia sięga jeszcze głębiej. Pierwotny, drewniany kościół zniszczyli Tatarzy w 1241 roku. Odbudowany, przebudowywany – przetrwał.

Źródła: IBR Wiki – Księstwo Oświęcimskie,
foto.poczet.com – Oświęcim,
oswiecimonline.pl – Przewodnik po zabytkach Oświęcimia,
Muzeum Zamek w Oświęcimiu,
Kronika Wielkopolska (XIII w.),
Wincenty Kadłubek – Kronika polska.